İlk adımı atmak

Otizmi iyileştirici bir tedavinin olmayışına rağmen, bozukluğun semptomları tedavi edilip yönetilebilmektedir. Bir çocuğun doğru tedaviyi alacağından emin olmak için uygun bir teşhisin konması şarttır. Eğer çocuğunuzun davranışlarından şüpheleniyor ve otizmin semptomlarını sergilediğini düşünüyorsanız, bir doktora veya sağlık çalışanına danışmakta gecikmeyin. Otistik ve erken teşhis edilen çocuklar genelde çok daha başarılı olur; bu çocukların gelişimleri, davranışları ve işlevselliklerinde tatmin edici gelişmeler görülmektedir. Bunlar, erken teşhis sonucunda özel olarak geliştirilmiş programlardan faydalanabilmenin sonuçlarıdır.

Otistik bir çocuğun özel ihtiyaçlarının olacağı ve özel bakım gerektireceği doğru olsa da, aile ve arkadaşların da destek ve bilgiye ihtiyaç duyacağı unutulmamalıdır. Bozukluğun çekirdek semptomlarını ve teşhisini anlamak, durumun kabullenilip yönetilmesi, söz konusu çocukla geçinilebilmesi ve aile yaşamının geliştirilmesi için ilk adımdır.

Otizmin Belirtilerini Tanımak

Otizmin teşhisinde, sağlık çalışanları Zihinsel Bozukluklar Teşhis ve İstatistik Kılavuzuna (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders -DSM-IV-TR) danışmaktadır. Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından geliştirilip yayınlanan bu standart teşhis kriterleri pek çok ülkede, en sık görülen zihinsel bozuklukların kategorize edilerek kolayca teşhis konmasını sağlamak amacıyla kullanılmaktadır. DSM-IV'e göre otizm, semptomlarının şiddetleri farklılık gösteren, birbiriyle yakından ilgili üç gelişimsel bozukluktan birisidir. Bu yüzden bu bozukluklara aynı zamanda otistik spektrum bozuklukları veya OSB'ler denir.

Pozitif bir otizm teşhisi belli semptomların gözlemlenmesine bağlı olup bunlar çocukta üç yaşından önce ortaya çıkmaktadır. Bu semptomlar arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Geciken ve anormal olan dil gelişimi veya konuşma yeteneği
  
  Bunlara örnek olarak dilin sınırlı olarak anlaşılması, konuşma yokluğu, kelimelerin gerçek anlamlarının anlaşılamaması gösterilebilir...
• Geciken veya anormal gelişen sosyal beceriler
  
  Bu karakteristikler farklılık gösterecektir. Çocuklar mesafeli görünecek ve diğerleriyle anlaşmak konusunda ilgisiz olacak veya başkalarının duygularını anlamakta zorluk çekeceklerdir.
• Anormal davranışlar
  
  Otistik çocuklar çoğu zaman anormal davranışlar sergiler. Bunlara, başkasının söylediği bir şeyi sürekli tekrarlamak (ekolali olarak bilinir) ve kafasını duvarlara vurmak, kendine zarar vermek ve diğerlerine karşı agresif davranmak dahildir.

Amerikan Psikiyatri Birliği'nin Otizm Teşhis Kriterleri

DSM-IV-TR'ye göre, otistik bir çocuk, üç yaşından önce aşağıdaki alanların birinde veya daha fazlasında gecikme veya anormal fonksiyon gösterecektir.

Sosyal etkileşim

Sosyal iletişimde kullanılan dil

Hayali veya sembolik oyun oynama

Bir çocuğa otistik bozukluk teşhisi konması için aşağıdaki listelerden en az 6 kriteri karşılaması gerekir.

Sosyal etkileşimde bozukluk (çocukta en az iki semptom gözlenmelidir)

• Sosyal etkileşimlerde zorluk yaşamak. Örneğin çocuk, göz teması, yüz ifadesi, duruş ve mimikler gibi sözlü olmayan birçok davranış sergileyecektir.
• Çocuğun gelişim seviyesine uygun olarak yaşıtlarıyla ilişkisinin eksikliği
• Başarıları, ilgi alanlarını veya haz aldığı şeyleri diğerleriyle paylaşma konusunda isteksizlik
• Sosyal veya duygusal etkileşime katılım sağlayamamak veya cevap verememek

İletişim bozukluğu (en az 1 tane)

• Konuşulan dilin gelişiminin gecikmesi veya dil gelişiminin olmaması ve çocuğun bunun eksikliğini hareketlerle telafi etmeye çalışmaması
• Konuşabilen çocuklarla konuşma başlatma veya konuşmayı devam ettirme konusunda yetersiz girişimler
• Tekrarlayan, kalıplaşmış veya çok öznel dil kullanımı
• Çocuğun gelişim seviyesine uygun olarak taklide dayalı sosyal oyunlar oynamamak veya spontane, hayali oyun oynamamak

Tekrarlayan, sınırlı ve kalıplaşmış aktiviteler, davranışlar ve ilgi alanları (en az 1 tane)

• Sınırlandırılmış ve kalıplaşmış (örneğin, bazı şeyleri çevirmek) anormal (odaklanma ve yoğunluk olarak) ilgi alanlarıyla meşgul olmak
• Bir işlevi veya amacı olmayan rutinleri veya tekrarlanan hareketleri ısrarla yinelemek
• Nesnelerin parçalarıyla sürekli meşgul olmak

Tarama

Teşhisin ilk aşamasını genelde tarama oluşturur. Çocuğunuzun durumunu doktorunuzla konuşurken, çocuğunuzun gelişimi konusundaki gözlemleriniz ve endişeleriniz çocuğunuzun taranmasında temel bir rol oynayacaktır. Aile videoları veya resimleri, size bir davranışı ilk defa ne zaman fark ettiğinizi ve çocuğunuzun davranışsal bir aşamaya ne zaman geldiğini hatırlatmak konusunda yardımcı olabilir.

Teşhise yardımcı olması için, tıbbi bir ortamda çocuğunuzun sosyal ve iletişimsel gelişimi hakkında bilgi toplamak amacıyla birkaç tarama aracı geliştirilmiştir. Bunlar arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Bebeklerde Otizm Kontrol listesi (CHAT)
• Bebeklerde Otizm Değiştirilmiş Kontrol Listesi (M-CHAT)
• İki Yaş İçin Otizm Tarama Aracı (STAT)
• 4 yaş ve üstü çocuklar için Sosyal İletişim Anketi (SCQ)

Bazı tarama testleri, bir ankete anne veya babanın verdiği cevaplara dayanır. Diğerleriyse anne ve babanın verdiği bilgilerin ve yapılan gözlemlerin bileşimini içerir. Parmakla göstermek ve hayali oyunlar oynamak, otistik çocuğu 2 yaşından önce diğer gruplardan ayırmak için temel araçlardır. Teşhisin konulmasında muayene araçlarının tek başına etkili olmadığını hatırlamakta fayda vardır. Fakat bunlar çocuğun OSB'den etkilendiğini gösterebilmekte ve daha ileri seviyede araştırmaların gerekliliğine işaret edebilmektedir.

Yukarıdaki tarama yöntemleri, yüksek fonksiyonlu otizm veya Asperger sendromu gibi hafif OSB'si olan çocukları tanımlamayabilir. Dolayısıyla Asperger sendromunu veya yüksek fonksiyonlu otizmi veya otizmin daha hafif hallerini tanımak için başka birkaç tarama aracı oluşturulmuştur. Bu araçlar, dilde önemli bir gecikme göstermeyen çocuklarda sosyal ve davranışsal bozukluklara odaklanmaktadır. Bunlar arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Otizm Spektrum Tarama Anketi (ASSQ)
• Avustralya Asperger Sendromu Ölçeği
• Çocukluk Dönemi Asperger Sendromu Testi (CAST)

Kapsamlı Teşhis Değerlendirmesi

Teşhisin ikinci aşaması çok disiplinli bir ekiple ilgilidir. Bu ekibe genelde bir psikolog, bir nörolog, bir psikiyatrist, bir konuşma terapisti veya diğer uzmanlar dahildir.

Otistik spektrum bozuklukları veya OSB'ler, karmaşık bozukluklar olduklarından ve nörolojik veya genetik problemleri de içerebileceklerinden, kapsamlı bir değerlendirme nörolojik ve genetik testlerle beraber ayrıntılı bir algı ve dil testini de içermelidir. Özellikle otizmin teşhisinde kullanılan ek bazı testler de sıklıkla kullanılmaktadır. Bunlar arasında aşağıdakiler yer almaktadır:

• Otizm Teşhis Görüşmesi – Yenilenmiş (Autism Diagnosis Interview-Revised -ADI-R).
  
  Bu 100 tane maddeden oluşan ve bir anne veya baba veya bakıcı ile beraber yapılan yapılandırılmış bir görüşmedir. Çocuğun iletişimi, sosyal etkileşimi, tekrarlayan davranışları ve hastalığın görüldüğü yaştaki semptomlara odaklanmaktadır.
• Otizm Teşhisi ile ilgili Gözlem Ölçeği (Autism Diagnostic Observation Schedule - ADOS-G).
  
  Bu bir gözlem ölçeği olup genellikle otizmli çocuklarda geciken veya hiç bulunmayan sosyal ve iletişimsel davranışları kontrol etmek için kullanılmaktadır.
• Çocukluk çağı Otizm Değerleme Ölçeği
  
  Bu iki yaş ve üzerindeki çocuklarda, vücut hareketlerini, değişime uyum sağlamayı, dinleme tepkisini, sözlü iletişimi ve diğerleriyle olan ilişkileri değerlendirmede kullanılmaktadır. Ölçek, çocuğun davranışlarını diğer çocuklarınkilerle karşılaştırmak için kullanılır.
• Odyolojik işitme değerlendirmesi
  
  Otistik bazı çocuklar bir miktar işitme kaybı yaşasa da, OSB'den etkilenen bazı çocuklara yanlışlıkla işitme kaybı teşhisi konabilir. İşitme kaybı ayrıca kulak enfeksiyonundan da kaynaklanabilmekte ve bu durumlarda bir süre sonra yok olmaktadır.
• Oral-motor aşamasında ya da her şeyi ağızlarına uzun süre soktukları dönemde kalan çocuklara kurşun taraması için bir kan testi yapılması şarttır. Otistik çocukların kanındaki kurşun seviyesinin yüksek olduğu görülmektedir.

Çocuğunuzun otizmden etkilendiğini öğrenmek

Anne ve babalar, çocuklarında bir şeylerin “doğru gitmediğini” bildikleri için doktorlarına veya bir sağlık çalışanına başvurmaktadır. Fakat çocuğunuzun otizmden veya OSB'den etkilendiğini öğrenmek çok ağır bir darbedir. Çocuğunuzun otizmden etkilendiğini duyduğunuzda, dikkatinizi toplayıp doğru soruları sormak zor olabilir. Fakat doğru soruları sormak ve size verilen bilgileri tam olarak anladığınızdan emin olmak, bu durumla başa çıkabilmeniz ve çocuğunuzun bakımı için sıradaki adımları atmanız ve aile yaşamınızla baş edebilmeniz için çok önemlidir.

Yaşadığınız yerdeki uzmanların veya destek gruplarının isimlerini aldığınızdan emin olun. Bu kişiler ve gruplar, başka sorunuz varsa bunları cevaplayabilir veya çocuğunuzla ilgili kendi kendinize başa çıkamayacağınız sorunlarda size yardımcı olabilir. Özellikle destek grupları size, çocuğunuza bakmanızda yardımcı olabilecek yerel hizmetler, organizasyonlar ve hayır faaliyetleri konusunda tavsiyelerde bulunabilir ve sizin ve çocuğun kardeşlerinin rahatlamasını sağlayabilir.

Hiç bir zaman soru sormaktan kaçınmayın. Gerekli olan tüm bilgiyi aldığınızdan emin olun ve daha fazla bilgi almak için gitmeniz gereken yeri öğrenin. Otistik bir çocuğa bakmak kolay bir iş değildir. Kimden yardım alabileceğinizi bilmek sadece çocuğunuzun değil, tüm ailenizin de yararınadır.

Otizmin Tedavisi hakkında daha fazla bilgi edinin.