Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) bir anksiyete bozukluğudur. Bu durum, bir insanın tüm ömrü boyunca sürebilmektedir. OKB'den etkilenen kişiler bir dizi anlamsız, acı veren ve tekrarlayan düşünce ve davranışa hapsolmaktadır. Bu gidişatın önüne geçmek çok zordur ve bu durum kişinin hayatını ele geçirebilmektedir OKB'nin semptomları hafiften şiddetliye kadar değişiklik gösterebilmektedir. Tedavi edilmediği takdirde, şiddetli OKB bir insanın işte, okulda ve hatta evde bile işlevselliğini yitirmesine sebep olacaktır.

Obsesif-kompulsif bozukluğu olan bir kişi endişe dolu ve durmak bilmeyen düşünce ve saplantılardan etkilenmektedir ve tekrarlayan davranışlar ve zorlantılara açıktır. Hasta bu duygu ve tekrarlayan davranışları kontrol edememektedir. Örneğin, OKB'den etkilenen bir kişi mikroplar veya kir konusunda takıntılı olabilmekte ve ellerini tekrar tekrar yıkayabilmektedir. Başka birisiyse sürekli bazı şeyleri kontrol edebilir veya kafasını şiddet ve korku dolu düşüncelere takabilir. Sayma takıntısı da OKB'si olan kişilerde sıklıkla görülmektedir.

Doktorlar, bu hastalığa sahip çok az insan gördüklerinden, yıllarca OKB'nin ender görülen bir hastalık olduğunu düşünmüştür. Fakat teşhis edilmek şöyle dursun, OKB'si olan birçok kişi fark bile edilmemiştir. Bu durumdan etkilenen kişilerin, tekrar eden düşünce ve davranışlarını sakladığı ve yardımdan ve tedaviden kaçtıkları görülmüştür. Bu hala böyledir. Bazı durumlarda semptomlar o kadar şiddetli olmaktadır ki, yakınların yardım alması gerekmektedir.

Uzmanlar, kişilerin %2'sinin OKB'den etkilendiği görüşündedir. Bu da hastalığın, şizofreni, bipolar bozukluk veya panik bozukluğa göre daha yaygın olduğunu göstermektedir. OKB, her etnik gruptan ve kültürden insanı etkilemektedir. Erkekler ve kadınlar bu bozukluktan eşit ölçüde etkilenmektedir.

OKB semptomları kendini ergenlik çağında veya yetişkinlik döneminin başlarında göstermektedir. Bazı çocuklarda ise hastalık daha erken yaşta görülmektedir. Hatta iki veya üç yaşındaki çocuklarda bile teşhis edildiğine rastlanmıştır. OKB'den etkilenen yetişkinlerin üçte ikisinde hastalık ilk olarak çocukluk dönemlerinde gelişmiştir. OKB genelde yıllarca ve hatta on yıllarca sürebilmektedir. Semptomlar bazen daha az şiddetli olabilmekte ve hafif semptomların olduğu uzun aralıklar yaşanabilmektedir. Fakat OKB'den etkilenen kişilerin çoğu kronik semptomlar yaşamaktadır.

OKB Semptomları

Obsesyonlar (Saplantılar)

Saplantılar, OKB'si olan kişilerin zihnini ele geçiren istenmeyen düşünce veya dürtülerden oluşmaktadır. OKB'si olan kişiler, sıklıkla kendilerine veya sevdikleri bir kişiye zarar geleceği konusunda mantık dışı korkular yaşamaktadır. Sebepsiz yere kirlenme veya mikrop kapma gibi endişelere sahip olabilmekte ve çoğu zaman bazı şeyleri aşırı bir şekilde doğru ve eksiksiz yapma isteği duymaktadırlar.

Bu rahatsız edici düşünceler sürekli zihni etkilediğinden, OKB' si olan kişi durmaksızın aşağıdaki sorunlarla meşgul hale gelmektedir:

• Ellerin kirlenmesi ve onları sürekli yıkama isteği
• Gazın açık kalması
• Birisinin çocuğunu yaralama konusunda hissedilen endişe

Saplantılar hastanın aklını ele geçirmekte ve önemli ölçüde endişeye sebep olmaktadır. Bazı durumlarda saplantılar şiddet veya cinsel içerikli olabilmekte veya tamamıyla bir hastalığa odaklanabilmektedir.

Kompulsiyonlar (Zorlantılar; tekrarlayan davranışlar)

Saplantılara bir tepki olarak, OKB'den etkilenen çoğu insan, kompulsiyon denen tekrar eden davranışlara başvurmaktadır. Bunun en sık görülen örnekleri bir şeyleri yıkamak ve onları kontrol etmektir. Diğer kompulsif davranışlar arasında saymak yer almaktadır. Bu da genellikle el yıkamak gibi diğer kompulsif hareketlere birlikte görülmektedir.

OKB'si olan kişilerde bazı şeyleri tekrarlama, eşyaları hızla toplayıp düzenli olmaları için dizme gibi alışkanlıklar görülmektedir. Cümleleri kendi kendine tekrarlamak ve listeler yapmak gibi zihinsel sorunlara da sıkça rastlanmaktadır.

Tekrar edici davranışlarda bulunmak anksiyeteye ancak geçici bir çare olmaktadır. Bunların yapılmaması anksiyetenin artmasına sebep olacak ve duygudurum bozukluğu yaratacaktır.

Kavrama ve sezme

OKB'si olan kişiler saplantı ve kompulsiyonlarının mantıksız ve gerçek dışı olduğunu anlayabilmektedir. Düşünceleri üzerinde bir miktar hakimiyet kurabildikleri berraklık anlarında durumlarını kavramaktadırlar. Diğer zamanlarda ise korkuları konusunda emin değillerdir veya mantıksız düşüncelerinin tamamıyla mantıklı ve yerinde olduğuna ikna olmaktadırlar.

Karşı koyma

OKB'si olan kişilerin çoğu, kendilerini kompulsif davranışlar göstermekten alıkoymak için saplantılarıyla sürekli olarak başa çıkmaya çalışmaktadır. Bu şahısların çoğu, obsesif-kompulsif semptomlarını işte ve okulda kontrol edebilmektedir. Bu direncin zamanla zayıflama olasılığı yüksektir. Semptomlar o kadar ağırlaşabilir ki tekrarlayan davranışlar kişilerin hayatını ele geçirebilir ve evin dışındaki faaliyetlere katılmalarını engelleyebilir.

Utanç ve Saklama

OKB'si olan çoğu kişi yardım almak yerine bozukluklarını saklamayı tercih etmektedir. Birçoğu, obsesif-kompulsif bozukluklarını dostlarından ve iş arkadaşlarından saklamayı başarmaktadır. Bundan dolayı, OKB'den etkilenen çoğu insan hastalığın başlangıcından ancak yıllar sonra profesyonel psikiyatrik yardım alacaktır. O zamana kadar, bazı şahıslar davranışlarının ve tekrarlayan davranışlarının üstesinden gelmenin yollarını bulmuş olabilirler. Fakat bazıları, semptomları kontrolden çıktıkça, ek tedaviye ihtiyaç duyabilirler.

OKB, mükemmeliyetçilikle karıştırılmamalıdır. Bazı kişiler, mükemmeliyetçi oldukları ve işlerinde ve eğlence aktivitelerinde çok organize oldukları için kendilerini kompulsif olarak görürler. Bu tür kompulsiyon, bir insanın kendine güvenini ve iş yerindeki başarısını pekiştirdiği için çok değerli olabilmektedir. Bu, obsesif-kompulsif bozukluğun yarattığı duygudurum bozukluğu ve davranışlardan çok farklıdır.

OKB ile birlikte görülen hastalıklar

OKB'den etkilenen bazı kişiler ayrıca depresyondan, yeme bozukluğundan, madde suistimalindan, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğundan (DEHB) veya diğer anksiyete bozukluklarından etkilenebilmektedir. OKB'den etkilenen bir kişi başka bir bozukluktan da etkileniyorsa, bu durumda OKB'nin teşhisi ve tedavisi daha da zorlaşmaktadır. OKB semptomları ayrıca, Tourette sendromu gibi başka zihinsel bozukluklarda da görülmektedir.

Nedenler

Eskiden uzmanlar da dahil olmak üzere pek çok kişi OKB'ye yaşamsal deneyimlerin sebep olduğunu düşünmüştür. Artan kanıtlar ise biyolojik faktörlerin söz konusu olduğunu göstermektedir. OKB'nin, beynin bazı yerlerindeki sinir hücre devrelerinin anormal işlev göstermesiyle alakalı olduğu gözlenmektedir. OKB, aile sorunları veya çocuklukta yaşanan olaylar ile alakalı değildir.

Pozitron emisyon tomografi (PET) taramaları gibi beyin görüntüleme teknikleri, doktorlara, OKB'den etkilenen ve etkilenmeyen kişileri karşılaştırma fırsatı vermiştir. OKB'den etkilenen kişilerde, OKB'den başka zihinsel sorunları olan veya zihinsel hastalığı olmayan kişilerden farklı olan beyin faaliyetleri görülmektedir. Buna ek olarak, PET taramalarının, ilaçların ve davranışsal terapilerin OKB'den etkilenen kişilerin beyinlerinde değişikliklere sebep olduğu görülmüştür. Bu değişiklikler, psikoterapiden ve ilaç tedavisinden doğan gelişmeleri açıklayabilmektedir. Manyetik rezonans kullanılarak beyin üzerinde yapılan diğer çalışmalar ise, OKB'si olan kişilerin beyinlerinin normalde olduğundan daha az beyaz madde içerdiğini göstermiştir. Bu da, OKB'nin geniş dağılımlı bir beyin anormalliğinden kaynaklandığını ortaya koymaktadır.

Diğer teoriler ise davranışlarla çevrenin ve inançlarla yaklaşımların etkileşiminin ve bilginin işleyiş biçiminin önemini vurgulamaktadır. Hem davranışsal ve bilişsel teoriler, hem de biyolojik sebepler, OKB'nin nedenlerinin farklı yönlerine dair önemli açıklamalar sunmaktadır.

İlaç

Beyindeki serotonin (5-HT) nörotransmiterin faaliyetlerini etkileyen ilaçlardır. Ayrıntılı bilgi için doktorunuza başvurunuz.

Tedavide kullanılan ilaçlar, OKB semptomlarını, saplantı ve kompulsiyonların sıklığını ve şiddetini hastaların yarısından fazlasında azaltarak dindirmektedir. İyileşmenin görülmesi için en az üç haftanın geçmesi gerekmektedir. Hasta bu ilaçlardan birine olumlu tepki göstermez veya kabul edilemeyen bir yan etki görülürse, doktor başka bir ilaç kullanmaya karar verebilir. Bu daha iyi bir sonuç doğurabilir. İlaç alımını durdurmak, semptomlar artık görülmediğinde bile, neredeyse her zaman bir nükse sebep olacaktır. Çoğu insanın ilaca yaşamları boyunca devam etmeleri gerekmektedir, fakat sürekli bir iyileşme görüldüğünde alınan dozaj azaltılabilmektedir.

Antipsikotik ilaçlar geleneksel SSRI'lerin etkinliğini artırmak için kullanılabilmektedir. Böylece, kombinasyon halinde kullanıldıklarında, semptomların daha da dinmesi beklenebilir.

OKB ve tik bozuklukları yakından ilişkili olabilmektedir. Bazı çalışmalar, OKB hastalarında tik bozukluklarının %35 ağırlığı olduğunu göstermiştir. Antipsikotikler bu tik bozuklukları için kullanılır.

Davranış Terapisi

Hastanın problemini kavramasını amaçlayan geleneksel psikoterapi, genelde OKB vakalarında etkili değildir. Fakat alıştırma tepki önleme adlı spesifik davranış terapi yaklaşımı birçok insanda etkili olmaktadır. Bu yaklaşımda, hasta korkulan nesne veya fikirle, direk olarak veya hayal ederek kasten kendini karşılaştırmaktadır. Aynı anda, terapist tarafından alınan destek ve yapıyla, hasta tekrar eden davranışlarından arınması için desteklenmektedir. Örneğin, kompulsif bir şekilde ellerini yıkayan bir kişi, kirli olduğuna inandığı bir nesneye dokunması için cesaretlendirilebilmekte ve sonra da bunun sebep olduğu endişe azalana kadar ellerini yıkamaması şart koşulabilmektedir.

Tedavi daha sonra, hastanın endişeyi tolere edebilme ve tekrar eden davranışları kontrol edebilme yetisine bağlı olarak adım adım ilerler. Tedavi ilerledikçe, çoğu hasta saplantılı düşüncelerden dolayı daha az endişe hisseder ve kompulsif isteklere karşı koyar.

OKB tedavisinde uygulanan davranış terapileri üzerine yapılan çalışmalar, tedaviyi sürdüren hastalarda çok olumlu tepkiler görüldüğünü ortaya koymuştur. Yüksek motivasyonlu ve pozitif olan hastaların davranış terapisinde başarılı oldukları gözlenmektedir.

OKB'nin aile ve arkadaşlar üzerindeki etkisi

Aileler, çoğu zaman OKB'si olan kişinin üzücü ve yıkıcı davranışlarını kontrol etmekte zorluk çektiğine inanamamaktadır. Öfkelenip sinirlenmek genelde OKB davranışlarını ve tekrar eden davranışları artırmaktadır. Fakat aileler OKB'si olan kişiyi, davranış terapisine ve/veya ilaç programlarına devam etmek konusunda ikna edebilmektedir. Terapi seanslarına katılım göstermek, hastanın ve sevdiklerinin iyiliği için katkı sağlayabilmektedir.

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) hakkında daha fazla bilgi edinin.